tetterettet

KILL THE WEST IN ME - KARTINI & KATINI, two stories

De opruiende brieven van de te vroeg, in het kraambed gestorven Javaanse prinses Raden Adjeng Kartini (1879-1904), en vlijmscherpe teksten van de springlevende Indonesische activiste, schrijfster en journaliste Ayu Utami (Bogor, 1968), dit zijn de uitgangspunten voor een fonkelnieuwe muziektheatervoorstelling van Boudewijn Tarenskeen en Jonás Bisquert voor gamelanensemble Gending, het DoelenKwartet, sopraan Bernadeta Astari en actrice Romy Roelofsen.

Brieven van Kartini
De prachtige brieven van Kartini, een Javaanse prinses die in het koloniale Nederlands-Indië streed voor de scholing van meisjes, zijn gelukkig bewaard gebleven. Hierin beschreef zij haar visioenen van een toekomstige Javaanse vrouw: opgeleid, werkend en zelfstandig. Dit visioen ontstond toen Kartini eind negentiende eeuw Nederlanders ontmoette. Zij hoopte naar Europa te kunnen gaan en te worden opgeleid tot lerares om de meisjes van haar eigen volk les te kunnen geven.

Maar voor Kartini dreigden de vooruitzichten van de Javaanse traditie: te moeten trouwen met een door haar vader uitgekozen man. Om haar op dit huwelijk voor te bereiden werd zij vanaf haar twaalfde jaar in huis opgesloten. Alsof haar leven ervan afhing begon zij brieven te schrijven aan Nederlandse vrienden en kennissen van haar ouders, in de hoop haar idealen te verwezenlijken. Zou het Westen haar een helpende hand toesteken, en de Javaanse vrouwen bevrijden van de knellende tradities?

Idee voor de voorstelling
De leden van Ensemble Gending, gespecialiseerd in het bespelen van de Indonesische gamelan, wilden al langer iets doen met Kartini’s brieven met de uitzonderlijke observaties van een vrouw die in 1964 door president Soeharto werd uitgeroepen tot Heldin van Indonesië. Toen Jurrien Sligter, de artistiek leider van het ensemble, enkele jaren geleden de hedendaagse Indonesische schrijfster, columniste en politiek activiste Ayu Utami ontmoette, deed zich als vanzelf een spannende, sociaal-politieke invalshoek voor.

Utami schrijft openhartig over seks, en verzet zich heftig tegen de anti porno-wetten en de dreigende fundamentalisering van de islam in haar land. Ook bekritiseerde zij Kartini die weliswaar voor de emancipatie van vrouwen streed, maar om haar vader tevreden te stellen toch met een oudere sultan trouwde. Als we nu terugblikken op het idealisme van Kartini, kan de ironie ons niet ontgaan. Ja, Kartini kreeg waar zij voor streed: er kwam scholing voor Javaanse meisjes, en ze mogen nu werken, stemmen en trouwen wanneer ze daar zelf voor kiezen. Maar wat helpt die scholing de Javaanse vrouw in de huidige globale verhoudingen?

Libretto
Met een liefdevolle maar kritische kijk op Kartini's brieven schreef Utami een tegenstem. Tegenover de idealistische Kartini plaatst Utami de realiteit van een dienstmeid die, zoals velen van haar landgenotes vandaag de dag, ver van huis geld moet verdienen voor haar familie. De dienstmeid is door haar vader naar Kartini vernoemd, maar als analfabeet liet hij per ongeluk de r in haar naam weg. De r die ook thuishoort in prinses, in verkrachting en moord.

De kwetsbare positie van de dienstmeid en het misbruik dat haar werkgevers van haar maken, brengen Katini tot een gruwelijke daad die haar op de doodstaf komt te staan. Vanuit de dodencel roept zij haar bijna-naamgenoot ter verantwoording: jij beloofde in jouw brieven dat over honderd jaar alles beter zou zijn voor de vrouw. Maar kijk nu eens hoe ik, Katini, eraan toe ben?

Artistieke keuzes
Voor het uitvoeren van de muziek vroeg Ensemble Gending het DoelenKwartet erbij. De samenwerking tussen deze gezelschappen legt het spanningsveld bloot tussen Indonesië (gamelan) en Europa (strijkkwartet), tussen Oost en West. Is er acculturatie of confrontatie? Het Westen heeft Kartini destijds niet kunnen helpen, is de hoop van het Oosten op hulp uit het Westen misschien ijdel? Wat hebben deze twee werelddelen elkaar eigenlijk te bieden?

Die vragen waren leidend bij het componeren door Boudewijn Tarenskeen en Jonás Bisquert. Zij schreven voor beide ensembles, waarbij Tarenskeen met name de partij van dienstmeid Katini toonzette en Bisquert die van prinses Kartini. De klank van de gamelan roept de tijd van weleer op, en de pijnlijke emoties van na een verloren geluk. Het strijkkwartet voert ons mee in grootse operatragiek, maar de violen en de cello hakken en snijden met hun tonen ook venijnig door de verbeelding heen. Muziek, spel en vormgeving vieren Kartini’s en Katini’s grote gevoel voor rechtvaardigheid, maar prikken dat gevoel ook lek: de vrouwen zitten opgesloten in tradities en globale ongelijkheid, een genadeloze realiteit.

 

 

Gending gamelanensemble
Doelen Kwartet strijkkwartet
Bernadeta Astari sopraan
Romy Roelofsen actrice

Jonás Bisquert
Jonás Bisquert
muziek


Boude
wijn Tarenskeen muziek

Raden Adjeng Kartini tekst
Ayu Utami tekst

Jurrien Sligter artistiek leider
Cecile Brommer dramaturgie
Peter van Amstel adviezen, coördinatie